Tản mạn đầu Xuân ....

Rồi mấy ngày Tết cũng sớm qua đi. Hôm nay không biết đã đến mùng mấy rồi ? Bên VN thì hết mùng còn mền, chứ bên Tây, bên Mỹ, thì nhiều người mùng mền gì vẫn cứ đi làm như thường lệ. Mỗi người tuỳ vào hoàn cảnh mà gìn giữ cái văn hoá ngày Tết của quê mình. Sáng nay, cuối tuần đầu tiên của năm Bính Ngọ, ngoài trời ấm lên nhiều, trong nhà hoa lá vẫn còn rực rỡ. Pha ly cafe VN, nghe bài nhạc Xuân, mà cứ ngỡ như đang ngồi ở quê nhà :-).

Nói đến mùa Xuân và ngày Tết thì có biết bao điều để nói, đặc biệt là ở VN. Hôm chiều mùng một Tết, có vài người bạn Mỹ ghé "ăn Tết" với gia đình mình. Đại khái là ăn dùm mấy cái bánh tét, bánh chưng cúng Giao thừa. Nếu không, thì đến hết mùa xuân cũng chưa ăn hết, cứ để trong ngăn đá rồi quên mất. Ngồi nghe mình kể chuyện người Việt ăn Tết và chuẩn bị cho cái Tết, ai nghe cũng ngạc nhiên và kính nể :-). Tính ra, VN là một trong số ít quốc gia "ăn Tết" lâu nhất thế giới. Nên nói gì thì nói, chứ kêu người VN mà bỏ ăn Tết Nguyên đán hay giảm xuống còn một hai ngày, thì chắc là khó khăn vô cùng. Thà mất … tiền, chứ không mất Tết :-).

Nhưng cũng chính vì sự chú trọng đặc biệt ấy, với đủ loại nghi lễ, tập tục, tâm trạng, háo hức, lo toan, đợi chờ, mà mùa Xuân và ngày Tết lại trở thành cơ hội để các thiền sư ngày xưa nhìn sâu vào bản chất của đời sống. Trong thơ cổ Á Đông, Xuân và Thiền gần như là hai dòng chảy nhập làm một. Không phải xuân vui hay xuân buồn, mà là Xuân như nó đang là, đến thì đến, đi thì đi. Còn thơ Xuân thì xưa nay vốn nhiều vô số, thơ cũ, thơ mới, đủ loại. Trong số đó, có những bài thơ, năm nào cũng vậy, cứ đến Tết là từ trong nước cho đến hải ngoại, từ rừng cho đến biển, lại được các thi nhân và các nhà bình thơ đem ra bàn, ví dụ như bài kệ "Cáo tật thị chúng" của Thiền sư Mãn Giác :-): 

Cáo tật thị chúng

Xuân khứ bách hoa lạc,
Xuân đáo bách hoa khai.
Sự trục nhãn tiền quá,
Lão tùng đầu thượng lai.
Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận,
Đình tiền tạc dạ nhất chi mai. 

(thiền sư Mãn Giác)

Dịch nghĩa:

Xuân đi, trăm hoa rụng,
Xuân đến, trăm hoa nở.
Việc đời theo nhau ruổi qua trước mắt,
Tuổi già hiện đến từ trên mái đầu.
Đừng cho rằng xuân tàn thì hoa rụng hết,
Đêm qua, một cành mai đã nở trước sân.

Dĩ nhiên thơ ca thì hay dở tuỳ người cảm nhận, hay với người này chưa chắc đã hợp ý với người kia. Thậm chí có nhiều người chỉ gật gù cho vui chứ bài thơ nào nghe cũng như nhau. Nhớ hồi còn học trung học, mình cũng thường xuyên bị điểm xấu vì phân tích thơ văn không giống ý của thầy cô giáo :-). Mà nhắc đến thơ Xuân nhạc Xuân thì nói hoài không hết. Có một bài thơ cổ khác mình cũng rất thích, đó là "Điểu minh giản" của Vương Duy thời Đường. Ông vốn là một đại thi hào của TQ. Ngày xưa khi nói đến thơ cổ, người ta thường nhắc đến các nhân vật lẫy lừng như Thi Tiên Lý Bạch, Thi Thánh Đỗ Phủ, Thi Phật Vương Duy, và Thi Quỷ Lý Hạ... Còn bây giờ ở quê ta chuyện đó không còn đặc biệt nữa, vì VN đã trở thành một "cường quốc" thơ. Cứ ra ngõ là gặp nhà thơ, nên thơ phú ngày nay cũng đa dạng hơn nhiều :-).

Điểu minh giản
Nhân nhàn quế hoa lạc,
Dạ tĩnh xuân sơn không.
Nguyệt xuất kinh sơn điểu,
Thời minh xuân giản trung. 
(Vương Duy)

Và cũng như các bài thơ Đường nổi tiếng khác, VN ta luôn có nhiều bản dịch khác nhau. Dưới đây là bản dịch của cụ Ngô Tất Tố

Chim hót trong khe
Người nhàn hoa quế nhẹ rơi,
Đêm xuân lặng ngắt trái đồi vắng tanh.
Trăng lên, chim núi giật mình,
Tiếng kêu thủng thẳng đưa quanh khe đồi
(Ngô Tất Tố)

Mình thì thích cái ý nghĩa "xuân vô tích sự" trong bài thơ này :-). "Nhân nhàn quế hoa lạc", người nhàn, hoa tự rơi, không vì ai cả. Xuân không phục vụ cảm xúc con người, hoa rơi không phải vì buồn, mà chim hót không phải vì vui. Xuân vô tâm vậy, nên mới tự nhiên. Đêm tĩnh, xuân rỗng lặng. Trăng lên, chim giật mình, hót lên trong khe núi. Mọi thứ xảy ra theo tự nhiên. Chỉ đơn giản là vậy. Mùa xuân không có ý định đến. Cũng như năm cũ, không có chủ ý rời đi. Chỉ là khi có điều kiện đầy đủ, nắng ấm, hoa nở. Khi duyên tan, lá rụng, hoa tàn. Con người gọi đó là năm mới. Còn xuân thì chỉ… đang là xuân. Hết Xuân, thì tới Hạ, hết Bính Ngọ thì tới Đinh Mùi… :-). 

Đầu năm lan man chút cho vui. Cách đây hai tuần mình về VN thăm nhà, về đúng một tuần, về thứ Bảy mà đi cũng thứ Bảy. Qua lại Mỹ, kịp đón giao thừa cùng gia đình và bạn bè. Tới hôm nay vẫn còn bị jet lag (lệch múi giờ) nên ngủ chưa quen. Ngày đi, sân bay Chicago phủ đầy tuyết, lạnh lẽo. Ngày trở lại, sân bay New York cũng giá băng, người xếp hàng dài chờ qua cửa an ninh. Mệt mỏi đợi chờ, giữa lúc cơ quan TSA hoạt động cầm chừng vì Quốc hội Mỹ còn mãi loay hoay chém gió với những cuộc mặc cả ngân sách :-).

Ngày về, sáng đến Sài Gòn, chiều bay ra Trung, tối xuôi ghe trên dòng sông quê, ngắm trăng muộn. Chuyến đi do ông anh tổ chức. Trên ghe, vài anh chị em cùng những cô ca sĩ “cây nhà lá vườn” cất lên những khúc nhạc cũ, mộc mạc như chính giọng nói của quê hương. Ghe neo gần Cửa Đại, nhìn về phía Cổ Lũy xa xa, trong lòng bỗng dâng lên một nỗi lâng lâng khó tả. Gió biển mang theo vị mặn, thổi nhẹ trên những gương mặt đã in dấu thời gian của những phận người tha phương, những đứa con xa nhà.

Ngôi chùa rực rỡ trên đỉnh núi, cùng bức tượng Phật Quan Âm cao nhất Đông Nam Á soi mình dưới dòng sông lờ lững sương đêm, khiến mình chợt nhớ đến bài thơ nổi tiếng “Phong Kiều dạ bạc” của Trương Kế ngày xưa.

Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên,
Giang phong ngư hỏa đối sầu miên.
Cô Tô thành ngoại Hàn San tự,
Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền.
(Trương Kế)

Bài thơ này vốn thuộc hàng tuyệt tác, nên có rất nhiều bản dịch tiếng Việt, ai muốn tìm hiểu thêm thì Google nghen. Ở đây mình có 2 bản dịch của Tản Đà và Trần Trọng Kim, cũng khá xưa rồi…

Đỗ thuyền đêm ở bến Phong Kiều 

Trăng tà tiếng quạ kêu sương,
Lửa chài, cây bãi, sầu vương giấc hồ.
Thuyền ai đậu bến Cô Tô,
Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn San.
(Tản Đà dịch )

Hoặc là:

Đêm khuya thuyền đậu ở bến Phong Kiều

Quạ kêu, trăng lặn, sương rơi,
Lửa chài, cây bãi, đối người nằm co.
Con thuyền đậu bến Cô Tô,
Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn San.
(Trần Trọng Kim dịch)

Lúc đó, nhìn ngôi chùa mới to đùng và tượng Phật Quan Âm soi hình trên giòng sông cũ, một tâm trạng rất khó diễn tả, nên mình cũng cảm tác được vài câu chữ, còn chưa biết đặt tên là gì :-) 

Vô đề,

Trăng tàn
neo bến cố hương
nhạt nhoà Cổ Luỹ mờ sương lối về
Ngón tay Phật chỉ
tỉnh mê 
dầm khua nước lợ ai về ai đi ...?

PN (2026)

Thực ra, đứa con nào trở về quê chắc cũng mang trong lòng những cảm giác lâng lâng như vậy. Cửa Đại ngày xưa, nơi sông gặp biển, những mùa biển động, những cơn gió nồm, những mùa nước lũ, những con nước ròng… Rồi những con cá bống, cá thài bai mỗi độ xuân về; những mùa hoa cúc, hoa cải ở Hổ Tiếu, Hàm Long, mướt mắt; những bước chân vụng dại lang thang Chùa Hang, Bàn Cờ, đồn Hải Thuyền… Tất cả vừa xa vời, vừa dính mắc trong ký ức. Vừa muốn quên, lại vừa muốn nhớ, một mâu thuẫn rất tự nhiên của những đứa trẻ xa quê.

Nhưng thú thật, nhắc đến "Phong Kiều dạ bạc" thì khó lòng không nghĩ đến "Bạc Tần Hoài" của Đỗ Mục. Ngồi nghe các anh, các cô ca sĩ cất giọng, lòng mình lại lang thang theo một bài thơ thuở nào xa xưa. Trước biển đêm mênh mông, cảm giác hiện lên không chỉ là rộng lớn, mà còn là một nỗi xa xăm, man mác, như một nỗi buồn sâu lắng. Quả nhiên, mọi sự dính mắc, dù tinh tế đến đâu, cũng đều là mầm mống của khổ.

Lan man theo dòng sông quê đầy ắp kỷ niệm, hôm sau lại được thưởng thức những món ăn quê nhà, rồi hát hò với các ông anh, bạn bè. Cảm ơn những người bạn luôn tận tình, chu đáo đón tiếp. Những ngày cuối năm ở quê nhà, thật sự tuyệt vời !

Hôm sau, bay trở lại Sài Gòn, chuyến bay vắng khách hơn nhiều so với lúc đi. Về nhà ở với Má, dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị Tết vài ngày. Chợ hoa năm nay có vẻ kém sôi động hơn, nhưng không khí xuân trên cao nguyên thì lúc nào cũng nhẹ nhàng, lãng đãng. Thích nhất vẫn là những tà áo dài thướt tha trong gió. Nhận thấy dạo này ở Việt Nam, nam giới mặc áo dài nhiều hơn, lịch lãm hơn. Màu sắc, kiểu dáng phong phú, không còn giống hình ảnh của các cụ lý, cụ tổng ngày xưa :-).

Đi mua hoa rồi la cà quên cả lối về. Ghé quán cà phê, không làm gì cả, chỉ ngồi và ngắm, thấy lòng lắng xuống. Hình như mùa xuân nơi miền núi lúc nào cũng có một sức hút riêng đối với mình, từ thuở còn là SV cho đến bây giờ. Có lẽ, Tết không nằm ở mâm cỗ hay pháo hoa. Tết nằm ở khoảnh khắc mình cho phép bản thân dừng lại, nhìn sâu vào những gì đang có, và biết rằng còn có một nơi để quay về, thì lòng vẫn chưa … lạc :-).

Trở lại Mỹ, 28 Tết. Đêm hôm sau, giao thừa, đi chùa cùng gia đình. Trời lạnh, nhưng người đến ngày một đông, mỗi năm mỗi nhiều. Dập dìu tài tử giai nhân, nghi lễ hương khói cũng chẳng khác mấy ở quê nhà. Nghĩ lại, mùa xuân và cái Tết của người Việt giờ đã có mặt khắp nơi trên thế giới. Dù là người tị nạn, kẻ di trú, người đi học, hay kẻ làm thuê, thân phận trôi dạt khắp nơi, tha phương cầu thực, nhưng vẫn cùng nhau chia sẻ một mùa Xuân dân tộc. Âu đó cũng là duyên !

Năm mới xin kính chúc tất cả một năm an khang thịnh vượng, vạn sự an lành !

PN
Xuân Bính Ngọ 2026