Năm nay, thời tiết ở Mỹ lạnh sớm hơn mọi năm. Mùa lễ hội Giáng Sinh cũng có vẻ trầm lắng hơn, ít mua sắm và chuẩn bị hơn mọi khi. Một phần vì kinh tế khó khăn, phần khác vì tâm trạng bất an len lỏi trong đời sống nhiều người, nhất là những cộng đồng di trú, kể cả những người có quy chế hợp pháp. Nhưng dẫu thế nào, đêm Giáng Sinh vẫn là đêm của những cõi lòng rộng mở, đêm của thương yêu và chia sẻ, nơi con người tìm về với gia đình, bạn bè, và những ấm áp bình dị. Nhiều gia đình đã dựng cây Noel từ sau lễ Tạ Ơn, để tận hưởng hương vị lễ hội suốt mùa đông, đến tận giữa tháng Giêng mới gỡ xuống.
Nhân có một số bạn bè hỏi thăm về nguồn gốc của ngày 25/12, mình xin tóm lược đôi chút. (Xin lỗi mình vốn không phải là người Ki tô giáo, nên nếu có nhẫm lẫn gì thì các bạn ý kiến chỉnh sửa dùm nhé). Từ lâu, phần đông quen nghĩ rằng Giáng Sinh (25/12) là ngày Chúa Jesus được sinh ra. Nhưng theo đa số học giả và sử gia Kinh Thánh, Chúa Hài Đồng không sinh vào ngày ấy, thậm chí cũng không sinh vào năm ấy. Tuy nhiên, điều đó không ảnh hưởng gì đến ý nghĩa tôn giáo của lễ Giáng Sinh, bởi nhân loại đã chọn một ngày để mừng “ánh sáng đến với thế gian”, một biểu tượng của niềm hy vọng cứu rỗi, và niềm vui được chia sẻ giữa con người với nhau.
Dựa vào nhiều dữ kiện lịch sử, các nhà nghiên cứu cho rằng Chúa Jesus có thể đã sinh vào mùa Xuân hoặc mùa Thu, khoảng năm thứ 4 đến thứ 6 trước Công Nguyên. Vua Herod chết vào năm 4 BCE, mà Jesus thì sinh trước khi Herod mất (vì Herod chính là người ra lệnh truy sát Hài Nhi). Thêm vào đó, đoạn Kinh Luca nói về các mục đồng canh giữ đàn chiên ban đêm, điều vốn chỉ xảy ra vào mùa Xuân hoặc mùa Thu, khi thời tiết ấm, thuận lợi cho đàn cừu. Các cuộc kiểm tra dân số La Mã thời đó cũng diễn ra vào cuối mùa thu, khi nông dân rảnh rỗi sau mùa gặt.
Vậy, vì sao Đế quốc La Mã chọn ngày 25/12 làm lễ Giáng Sinh?
Ngày 25/12 vốn là ngày lễ ngoại giáo lớn của La Mã cổ, lễ Sol Invictus, tôn vinh "Thần Mặt Trời Bất Khả Chiến Bại". Ngày lễ này cũng mang ý nghĩa mặt trời "hồi sinh" sau ngày Đông chí, và là một lễ hội cực kỳ quan trọng của dân La Mã. Cuối tháng 12 còn có lễ Saturnalia (17–24/12), mùa hội hè, tặng quà, đèn đuốc và tiệc tùng. Khi Kitô giáo trở thành quốc giáo La Mã, Giáo hội chọn ngày 25/12 để giúp dân ngoại dễ tiếp nhận lễ mới, hòa nhập vào các truyền thống quen thuộc. Năm 354, Giáo hoàng Liberius chính thức ghi ngày 25/12 là “Dies Natalis Christi” – Ngày Sinh của Đức Kitô. Từ đó, chúng ta có đêm Giáng Sinh 24/12 và ngày 25/12 như ngày nay.
Lịch sử của ông già Santa Claus và cây Noel cũng là câu chuyện giao thoa văn hóa thú vị. Hình ảnh ông già Noel (Santa Claus) ngày nay là sự kết hợp của ba nguồn gốc lớn. Thứ nhất là ông thánh Nicholas của Ki tô giáo, nổi tiếng vì giàu lòng bác ái, cứu giúp trẻ em và người nghèo. Kế đến là ông thần Odin của các nước Bắc Âu, ông thần có giai thoại thường cưỡi ngựa bay (Sleipnir) trên bầu trời vào mùa đông để ban thưởng cho trẻ em. Còn nguồn gốc thứ 3 thì hơi thực dụng chút, là do mấy ông Mỹ vẽ vời ra. Những nguời Hà Lan ngày xưa gọi ông Thánh Nicholas là "Sinterklaas". Khi di cư sang Mỹ, họ mang theo truyền thống này. Mấy ông Mỹ đọc nhại riết, rồi từ chữ "Sinterklaas" trở thành "Santa Claus", kiểu như mấy ông Tây ông Mỹ học tiếng Việt, đọc riết chữ "đảm đang" thành "dâm đãng" :-). Nhưng phải nói công trạng lớn nhất của người Mỹ là đã “hoàn thiện” được ông già Noel như ngày hôm nay. Một ông già Santa cưỡi xe tuần lộc, vào nhà bằng ống khói, có một thân hình mập mạp, râu ria và vui tính. Riêng chuyện ông già Noel luôn mặc áo đỏ viền trắng, thì công trạng thuộc về .... ông Trump. Giỡn chút thôi, chứ công cán thuộc về hãng nước ngọt Coca Cola :-). Vào thập niên 30+, ông họa sĩ Haddon Sundblom đã vẽ ông già Noel trong chiến dịch quảng cáo Coca Cola, mặc áo đỏ, râu trắng, bụng phệ, hiền hòa, vui vẻ ... và từ đó hình ảnh ông Santa đỏ trắng bắt đầu phổ biến toàn cầu cho đến nay. Không biết sau này có ai đó lại sáng kiến một hình mẫu ông già Noel mới, hoặc đổi tên lại cho giống ông xoài, ổi, nào nữa không, thì chưa biết :-).
Tương tự, lịch sử cây Noel cũng có nguồn gốc từ tục thờ cây xanh trong mùa đông của châu Âu cổ đại. Rồi nước Đức là nơi biến nó thành cây Giáng Sinh thật sự, và Anh và Mỹ đưa nó thành biểu tượng lễ hội Giáng Sinh toàn cầu. Cây Noel tượng trưng cho sự sống trong mùa đông, hy vọng, ánh sáng thắng bóng tối, và sự đoàn tụ gia đình. Những ý nghĩa này theo các nhà nghiên cứu đã được tồn tại rất lâu từ trước thời Chúa Jesus ra đời.
Xưa nay vẫn vậy, đằng sau mỗi biểu tượng hoặc tục lệ bao giờ cũng bắt đầu bằng những điển tích hoặc câu chuyện văn hoá địa phương thú vị, rồi lan toả và ảnh hưởng nhiều nơi. Xét cho cùng, mọi biểu tượng đều vô thường, được xây dựng và tái tạo theo tâm thức con người qua từng thời đại.
Mấy hôm trước, đi shopping mua quà Noel với con, thấy một nhóm biểu tình ngay trước trung tâm thương mại, giăng biểu ngữ kêu gọi nhân viên ICE rời khỏi thành phố. Bốn mươi năm sống trên đất nước này, mình chưa hề thấy cảnh tượng như thế, nhất là vào những ngày vốn rất an bình của mùa lễ hội Giáng sinh. Trong lòng dấy lên một chút gì xót xa khó tả !
Lâu nay ai cũng biết đất nước Hợp Chủng quốc Hoa Kỳ (USA) được xây dựng từ những đôi tay và khối óc của người di dân. Từ buổi lập quốc đến nay, Mỹ vẫn là miền đất hứa, nơi cưu mang nhiều thế hệ di trú và tị nạn nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào. Những hàng dài trước các lãnh sự quán Mỹ trên khắp thế giới cho thấy rằng, dù đất nước có những thăng trầm hoặc có những thời kỳ chưa hoàn thiện lắm, nước Mỹ vẫn là biểu tượng của hy vọng, của cơ hội, của những giấc mơ được bắt đầu nuôi dưỡng.
Người tị nạn (refugees) đến đây theo nhiều con đường khác nhau, tị nạn chính trị, tị nạn "giáo dục", tị nạn tôn giáo, tị nạn dân chủ…v.v. Người di trú (immigrants) cũng vậy, có nhiều lý do khác nhau để ra đi. Nhưng đằng sau tất cả những danh xưng hình thức đó, họ đều có một lý do chung. Đó là rời bỏ quê hương để tìm một nơi tốt đẹp hơn cho bản thân và cho thế hệ mai sau. Tất nhiên, đại đa số người tị nạn nếu không vì hoàn cảnh bắt buộc họ sẽ không chọn lựa rời bỏ nơi chôn nhau cắt rốn của mình.
Nói đến đây, mình chợt nghĩ đến một trong những gia đình tị nạn đầu tiên trong lịch sử, đó là gia đình của Chúa Jesus - Mary, Joseph và Hài Nhi Jesus. Họ phải bỏ xứ ra đi, chạy trốn sự bạo tàn của vua Herod, một kẻ lo sợ mất quyền lực đến mức ra lệnh tàn sát trẻ sơ sinh ở Bê-lem (Bethlehem). Joseph bồng vợ con chạy sang Ai Cập, một đất nước xa lạ về ngôn ngữ, văn hóa và niềm tin. Họ ra đi mang theo không gì khác hơn ngoài nỗi lo sợ và một tia hy vọng mong manh. Về bản chất, đó chính là những người tị nạn, và cũng là câu chuyện mở đầu của lễ Giáng Sinh.
Nhiều người từng hỏi, vậy Mary và Joseph có phải là tị nạn chính trị không? Kinh Thánh chép rằng sau khi Jesus sinh ra, vua Herod nghe tin "một Vị Vua mới" xuất hiện nên ra lệnh giết tất cả trẻ em trai dưới hai tuổi ở Bê-lem (sự kiện này gọi là The Massacre of the Innocents - Cuộc tàn sát các hài nhi vô tội). Được thiên sứ báo mộng, Joseph phải đem Mary và Chúa Hài đồng Jesus trốn sang Ai Cập. Họ chạy trốn vì bị truy sát bởi một chế độ độc tài, đó chính là tị nạn chính trị. Họ sống ở Ai Cập cho đến khi Herod chết mới trở về Nazareth. Vì thế, Mary, Joseph và Jesus được xem là những người tị nạn chính trị đầu tiên trong lịch sử Ki tô giáo. Cũng vì lẽ đó mà trong thần học hiện đại, việc giúp đỡ người tị nạn được xem như một nghĩa vụ đạo đức thiêng liêng.
Bởi vậy, nếu nhìn dưới ánh sáng lịch sử, Giáng Sinh không bắt đầu bằng ánh đèn lung linh, mà bằng nỗi bất an và hành trình chạy trốn của một gia đình nghèo. Nhiều người tị nạn ngày nay cũng vậy, họ rời quê hương với một phần ký ức đứt gãy và một tương lai chưa định hình rõ rệt.. Trong số chúng ta, bản thân nhiều người hoăc cha mẹ, ông bà tổ tiên, từng là người tị nạn. Họ mang trong mình hai quê hương, một quê nhà ở phía sau, một quê người trước mặt, và trong lòng là một khoảng trống khó đặt tên. Họ sống âm thầm giữa đất khách, đi qua những góc khuất mà hiếm khi được lịch sử nhắc đến.
Trong mỗi người tị nạn đều có một “Bê-lem” riêng, nơi họ bắt đầu, nơi họ rời bỏ, nơi họ vẫn mãi không thể quên. Nhưng họ vẫn phải bước tiếp, cũng như Joseph và Mary, bởi cuộc đời không có một con đường quay lại trọn vẹn. Vì thế Giáng Sinh không chỉ nói về việc Chúa Hài đồng được sinh ra, mà còn là câu chuyện về hành trình của những con người bé nhỏ trước quyền lực lớn, về sự hy sinh thầm lặng của các bậc cha mẹ, và về sức mạnh âm thầm của niềm hy vọng.
Giáng Sinh cũng nhắc chúng ta rằng trước khi là câu chuyện thiêng liêng của đấng Cứu thế, đó còn là câu chuyện của con người - Một đứa trẻ sinh ra trong máng cỏ, một gia đình lầm lũi chạy trốn, và những bước ngoặc đầu đời của một hy vọng mong manh. Nhưng đáng tiếc là đến ngày hôm nay, câu chuyện "rời bỏ quê hưong đi tìm đất sống" ấy vẫn đang tiếp tục tái diễn ở nhiều nơi, khắp các biên giới, các trại tị nạn ... Vẫn còn đó, những phận người nhỏ bé vô danh, trốn chạy tìm nơi nương náu, ngay cả trên nước Mỹ, nơi từng là biểu tượng hy vọng của bao con người bất hạnh từ những vùng đất xa xôi. Hy vọng trần gian vẫn luôn nhớ rằng lễ Giáng Sinh bắt đầu từ nỗi khổ của một gia đình tị nạn, và sự sống đã được nuôi dưỡng và lớn lên nhờ lòng nhân ái của những người đã dang tay đón nhận họ.
Mở ngoặc chút nói thêm về câu chuyện an ninh di dân di trú. Xưa nay ở đâu cũng vậy, cho dù là người tị nạn (refugees) hay người di trú (immigrants), cho dù nguồn gốc xuất xứ dân tộc khác nhau, trình độ văn hoá khác nhau, nhưng ai cũng mong muốn đất nước họ sinh sống được an yên, không đầy rẫy kẻ xấu, tội phạm, hoặc người cư trú bất hợp pháp. Ai cũng muốn con cái họ có một môi trường phát triển tốt, gia đình yên ổn làm ăn sinh sống, tuân thủ đầy đủ bổn phận công dân, trách nhiệm dân sự. Tuy nhiên, bên cạnh đó, con người cũng mong được đối xử bằng sự tử tế và bình đẳng. Không ai muốn chứng kiến cảnh chính trị hóa đời sống, hay vũ khí hoá các vấn đề xã hội, lợi dụng danh nghĩa “hợp pháp” để cậy mạnh hiếp yếu, kỳ thị, chà đạp nhân phẩm người khác. Bởi dù khác màu da, khác tiếng nói, khác hoàn cảnh, nhưng phẩm giá con người vẫn luôn là điều đáng được tôn trọng trước tiên.
Nhân mùa Giáng Sinh và năm mới 2026 sắp đến, kính chúc quý anh chị em, bằng hữu và gia đình một đêm Giáng Sinh an lành, và một năm mới nhiều sức khỏe, bình an, may mắn.
No comments:
Post a Comment
Comments: