Monday, September 14, 2020

Tản mạn chút chơi : Gáo tra dài cán

Nhân có người bạn quen hỏi mình câu "làm ơn mắc oán" trong tiếng Việt dịch ra tiếng Anh là gì, nên tào lao một chút cho vui. Thực ra dịch thuật là chuyện rất khó khăn, đặc biệt là những chữ nghĩa hay câu cú mang hàm ý sâu sắc. Theo ý mình tốt nhất là kiếm trong cái ngôn ngữ mình muốn dịch ra, có câu cú nào tương tự không rồi bê nguyên vào là dễ nhất. Như trong tiếng Anh có câu “No good deed goes unpunished”, cũng có thể tạm dịch là "Làm ơn mắc oán" !

Thực ra thì ngôn ngữ nào cũng vậy, có nhiều chữ không có từ tương đồng trong ngôn ngữ khác, nên phải dịch ý dông dài hơn. Bởi dịch không cẩn thận sẽ không trọn nghĩa được mà có thể còn bị sai lệch ý chính, dễ gây hiểu lầm. Nên có lúc người ta chỉ dịch ý hoặc đành dùng cách phiên âm. Như trong kinh sách Phật Giáo, thường thấy phiên âm thay vì dịch nghĩa. (Ví dụ như chữ Prajna trong tiếng Phạn, chỉ phiên âm thành chữ "Bát Nhã") thôi. Còn thời này, thấy nhiều người nhờ bác google dịch là bá đạo rồi :-).

Giờ trở lại cái đề tài "làm ơn mắc oán". Mấy câu chuyện này thì từ nhỏ tới giờ nghe hoài, nhất là trong truyện dân gian VN. Bên phương Tây thì thỉnh thoảng cũng có nghe đến những đề tài này, nhưng ít hơn. Đại loại như câu chuyện ở Thế Chiến II, một gia đình Do Thái bị bức hại, người con trai cả và trai út chia nhau ra đi tìm người giúp đỡ. Người con trai cả đi tìm những người từng giúp đỡ mình, còn người con trai út thì tìm đến những người bản thân họ từng được anh ta giúp đỡ để nhờ. Kết quả là người con trai cả được cứu, còn người con trai út thì bị bán đứng. Câu chuyện muốn nói đến "Những người đã từng giúp bạn là người thực sự yêu thương bạn, họ không vì mục đích khác. Nhưng những người mà bạn từng giúp đỡ, bạn từng yêu thương, thì chưa chắc sẽ cứu giúp bạn khi bạn gặp khó khăn".

Đó cũng những chuyện thường xảy ra trong cuộc sống này, mặc dù không phải là những câu chuyện hay ho gì. Mình luôn nghĩ rằng giống dân nào cũng thế, đen trắng, tây ta, sang hèn, gì cũng thế, đã là con người, thì vô minh dày đặc, nên những câu chuyện như thế xảy ra cũng là tất nhiên thôi. Nếu có khác nhau là ở chỗ những người hiểu đúng ý nghĩa của việc thiện dẫu có bị "mắc oán" ngàn lần, họ vẫn tiếp tục công việc “làm ơn” của họ. Ngược lại, thì người ta sẽ có nhiều phản ứng khác nhau. Có người không nhịn được, chửi thề hò hét, đập bàn đá ghế, rồi dẹp luôn, lần tới không giúp nữa. Cũng có người bực mình bức xúc một thời gian, rồi lại quên, vẫn làm chuyện nghĩa tiếp tục. Cũng có người âm thầm nhưng cay đắng, bỏ luôn cả công việc “làm ơn” tử tế của họ....Thế thôi, cuộc sống vốn đa dạng vậy mà :-) . 

Ngày xưa, có câu chuyện thiền sư Aryasimha, trước khi bị vua Kế Tân chém đầu, đã phát nguyện: "Ngay khi đắc thành đạo quả sau này, người đầu tiên tôi sẽ độ, chính là bệ hạ". Bởi thế, nên ông ta mới thành Bồ tát, còn chúng ta thì vẫn còn ở thế gian ăn nhậu mỗi ngày, đập bàn đập ghế, nóng giận hò hét  chửi thề...:-). Còn nói về đời sống xã hội hàng ngày, thì có muôn ngàn kiểu cách oán thù, to nhỏ khác nhau, từ cách bình dân cho đến cách “hàn lâm” của giới thượng lưu. Thời đại bây giờ ngày càng nhiều những câu chuyện đeo đuổi hận thù, hãm hại, vu khống, mạ lỵ, lập facebook, rủ rê lập bè lập nhóm, dựng chuyện vu khống nói xấu kẻ khác. Có nói không, không nói có. Rồi lan truyền vô tội vạ, nghe đi nghe lại, nói tới nói lui, không phân tích, không kiểm chứng, con chuột bỗng chốc biến thành con voi. Thậm chí cũng chẳng cần có hận thù gì, chỉ là thấy ganh ghét ai đó, dựng chuyện nói bậy, câu view, vẽ rồng vẽ rắn cho vui thế thôi. Nôm nà là cuộc sống ngày nay có vô vàn kiểu cách gây thù chuốc oán. Trong văn chương phim ảnh cũng vậy, đầy rẫy những thông điệp hận thù dai dẳng. Nào là ân đền oán trả, quân tử 10 năm báo thù chưa muộn, mối thù truyền kiếp, kẻ thù không đội trời chung, có thù không báo không phải là người ...v.v.. Bởi vậy nên phim Tàu & phim Hàn quốc lúc nào làm ăn cũng khấm khá :-). Theo thống kê tâm lý, thông thường con người chóng quên chuyện ân nghĩa, nhưng lại nhớ lâu chuyện oán thù. Có người còn quan niệm sống để dạ chết mang theo. Thế nên cuộc sống mới phiền phức và lắm chuyện để nói :-) .

Còn nói đến nguyên nhân chi tiết của những câu chuyện "làm ơn mắc oán", thì chắc là vô số, làm sao biết hết, mà có biết cũng làm sao kể hết ? Nhưng có một nguyên nhân rất dễ thấy, mà bản thân mình cũng thường gặp thường nghe, đó là "Giáo đa tất oán", mình thường nói đùa là "gáo tra dài cán".

Nghĩa là do lòng tốt khuyên bảo giúp đỡ, mà gây ra oán thù. Trong đời sống hàng ngày, cũng thường nghe, thấy, những trường hợp người có lòng giúp đỡ chỉ dạy cho kẻ khác mà đôi khi phải gặt hái lãnh chịu hậu quả “xấu”. Tất nhiên mỗi người mỗi cảnh, có trường hợp chỉ vì muốn cho người thân, vợ chồng, cha mẹ, con cái, anh em, bạn bè ... đạt được những điều tốt đẹp, mà nhiều người đã phải hy sinh tài lực, bỏ hết tâm huyết để giúp đỡ chỉ bảo. Tuy nhiên, chính vì mong muốn và chờ đợi quá nhiều, nên nhiều khi dạy dỗ quá mức, kỷ luật nghiêm khắc, kiểm soát chặt chẽ, nhắc nhở thường xuyên...Đôi lúc quá đà lại trở thành phản tác dụng, sinh ra oán giận hờn trách, mâu thuẫn hận thù. Xa hơn nữa, có nhiều người suốt ngày thực tâm làm thiện, bất chấp vụ lợi để giúp đỡ kẻ khác, chẳng màng đến tiền bạc danh tánh. Tuy nhiên đôi lúc chính vì nghĩ rằng mình đang làm chuyện tốt nên vô tư quá, nhiệt tình quá, thẳng thắn quá, siêng năng quá ... Vô tình gây ra nhiều áp lực cho người chung quanh, hoặc tạo ra những đố kỵ mâu thuẩn không lường trước được. Thế là cũng dẫn đến những giận hờn oán trách không mong đợi. Bản thân mình cũng biết nhiều người từng rơi vào những cảnh ngộ tương tự. Dĩ nhiên đại đa số ai cũng cho mình là đúng, nên ít khi tự đặt vào hoàn cảnh người khác. Mà cái tôi càng to thì đụng chuyện, hận thù càng lớn. Túm lại có ý tốt chưa chắc dẫn đến kết quả tốt, mà nhiều khi lại tạo ra sự hiểu lầm, kết thù gây oán, mâu thuẫn với nhau.

Còn trong đời sống thì những chuyện không đồng thuận với nhau có quá nhiều. Xuất phát từ nhiều nguyên nhân, nguyên cớ khác nhau. Đằng sau mỗi câu chuyện đều có những hoàn cảnh để nói. Có khi chỉ đơn giản là không hiểu ý nhau, cách làm không phù hợp nhau, tư duy trình độ khác nhau, tính cách khác biệt nhau, hoặc xung đột quyền lợi nhau, ganh ghét đố kỵ nhau .v.v.. Mà chỉ cần không đồng thuận đồng tình, không đồng sàn đồng rận với nhau thì đã có biết bao nhiêu câu chuyện ân oán sẵn sàng chờ đợi xảy ra. Cho nên không ngạc nhiên lắm khi nghe những câu chuyện như xả thân giúp đỡ người khác, tâm huyết xây dựng, nhưng lại gặp kẻ không biết ơn, không hiểu thấu, lại trách móc giận hờn, sanh tâm thù hận.v.v... 

Tóm lại, chuyện ân oán là chuyện dài của con người, nối đuôi chằng chịt, nói mãi không bao giờ hết. Có nhiều người suốt đời chuyên làm việc ân nghĩa, giúp đỡ bất cứ ai, nhưng có thể chỉ cần một lần từ chối giúp người thôi, lập tức gặp ngay chuyện oán thù. Cũng tương tự vậy, nhiều người dễ dàng phủi sạch tất cả những gì tốt đẹp người khác đã làm cho họ trong suốt bao nhiêu năm tháng, chỉ vì một việc không hài lòng mà thôi. Tan hàng, đường ai nấy đi. Quả nhiên là không ai an lạc được nếu như bị lôi cuốn vào những vòng xoáy này !

Nói đến đây mới nhớ tới ông đại thi hào Nguyễn Du, viết truyện Kiều tuyệt tác, cũng ân oán nghiệp lực kéo dài. Cuối đời tìm đến thiền, đọc nhiều kinh sách, học cả kinh Kim Cang .... Học hoài không ra, cuối cùng nghe được câu chuyện ân oán "Đài đá chia kinh" của thái tử Chiêu Minh nhà Lương mà nghiệm ra ý nghĩa "chân kinh" :

"Ngã độc Kim Cương thiên biến linh
Kì trung áo chỉ đa bất minh
Cập đáo Phân kinh thạch đài hạ
Chung tri vô tự thị chân kinh"

Dịch nghĩa:

Ta đọc kinh Kim Cương hơn nghìn lần
Có quá nhiều điểm chính yếu ta không rõ
Đến nay, dưới đài đá “Chia kinh”
Mới hiểu ra kinh “không chữ” mới thật là chân kinh

Tất nhiên không phải chỉ có Nguyễn Du mới nghiệm ra "kinh vô tự là chân kinh", mà lâu nay cũng có nhiều giai thoại tương tự. Ngô Thừa Ân cũng đưa “kinh vô tự” vô truyện Tây du ký của ông ta. Thực tế cũng có nhiều người tai to mặt lớn, quyền cao chức trọng, bằng này cấp nọ cả đời nhưng không hiểu được vấn đề, đến khi về già ngồi một chỗ lại ngộ ra nhiều thứ. Còn nói đến chuyện buông bỏ, thì bao giờ cũng đúng, cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Đeo cái gì sau lưng chả nặng ? Không đeo thì nhẹ nhàng. Nhiều người xưa nay vẫn thường cho rằng giúp đỡ người khác & sống tử tế luôn là chuyện tốt, nếu làm được nên làm, còn thiên hạ có hiểu được hay không, cũng không quan trọng lắm. Tất nhiên trong cái không có cái có, trong cái có lại có cái không, đâu ai đoán biết được hết. Chứ còn làm ơn mà cứ mong được cầu báo, hoặc nghĩ xa lo sợ bị “mắc oán” thì đâu còn ý nghĩa gì. Vả lại, những câu chuyện "làm ơn mắc oán" vốn nhan nhản trong đời sống xã hội này, liệu có đáng để cho ta quan tâm hoặc lưu ý chăng ?

Thôi, chúc mọi người một tuần an vui :-) 






2 comments:

  1. Một trong những câu anh thích nhất của Mario Puzo là "Time erodes gratitude more quickly than it does beauty".

    ReplyDelete
    Replies
    1. Câu đó là một trong những câu hay nhất của ổng. Hồi xưa đọc BG, em cũng rất ngạc nhiên là Mario Puzo có nhiều câu nói sâu sắc đến như vậy !
      Nhưng dịch ra tiếng Việt, thì chỉ có Ngọc Thứ Lang dịch mới hay .

      Delete

Comments: